Hoạt động » Lịch sử » THẦY ĐỖ TOÀN XƯA

THẦY ĐỖ TOÀN XƯA...

 

                                                                         TRẦN TRUNG SÁNG


 

                                          

Vào đầu tháng 5 năm 2000, họa sĩ Đỗ Toàn đã lặng lẽ ra đi, sau một thời gian bị bệnh tai biến. Tang lễ của ông diễn ra thật vội vàng và đơn giản. Song trước khi chiếc xe khách ọp ẹp đưa ông cùng người thân về miền quê cũ bên kia phía chân đèo, có một điểm duy nhất tại Đà Nẵng đoàn tang đã dành cho ông vài phút dừng chân từ biệt,  đó là cánh cổng ngôi trường trung học Phan Châu Trinh. Bởi nơi ấy, ông có một thời trai trẻ đứng trên bục giảng và để lại tác phẩm điêu khắc tâm huyết nhất đời ông:  pho tượng cụ Tây Hồ - một hình ảnh đầy tôn kính, đồng hành cùng nhiều thế hệ học sinh Đà Nẵng với những ký ức sâu đậm, tuyệt vời của tuổi hoa niên.     

       Họa sĩ Đỗ Toàn tên thật là Đoàn văn Toàn. Ông sinh năm 1940 tại Thừa Thiên Huế. Tốt nghiệp Cao đẳng Mỹ thuật Huế, Sư phạm mỹ thuật Gia Định. Từ trước 1975, ông là giáo viên hội họa của trường trung học Phan Châu Trinh (Đà Nẵng). Có lẽ chính vì vậy, khi nhắc đến ông, người ta thường gọi là họa sĩ, mặc dù, sự nghiệp của ông để lại phần lớn là các tác phẩm điêu khắc như các tượng chân dung: Phan Châu Trinh, Nguyễn Duy Hiệu, Hoàng Diệu...và nhiều tượng đài trong khu vực Miền Trung – Tây Nguyên.                                

    Theo lời kể của họa sĩ Đỗ Toàn, ông khởi công dựng tượng cụ Phan vào năm 1965, thời thầy Châu Trọng Ngô làm hiệu trưởng. Trong quá trình thực hiện, ông đã dựng cốt và tạc tượng khi ở chung cùng thầy Nguyễn Lương Hiền và Trần Thông tại một căn phòng nhỏ số 5 Đống Đa. Tự tay ông đi lấy đất sét, dựng cốt và tạc tượng. Điều thú vị, lúc này đông đảo học sinh nhà trường đã hào hứng tham gia phong trào đóng góp phế liệu bằng đồng. May mắn hơn nữa, tượng đã được bà Phan Thị Châu Liên, con gái cụ Phan và học giả Nguyễn Văn Xuân – người hết sức đam mê tư tưởng cụ Phan góp ý sửa chữa nhiều lần trước khi hoàn thành. Ngân khoản tốn cho công việc này tổng cộng 37 ngàn đồng, dành trả cho thợ đúc đồng. Bản thân họa sĩ Đỗ Toàn chẳng nhận chút thù lao nào, mà vẫn thấy hạnh phúc ngập tràn.


                                                                               

               Nhà điêu khắc Phạm văn Hạng – người bạn thân thiết của Đỗ Toàn đã nhắc về ông: "Là nhà điêu khắc không mấy may mắn với số phận Canh Thìn nhưng Đỗ Toàn vẫn kịp gửi lại hình tượng mẹ Tổ quốc trẻ đẹp, nhân hậu trước Đài kỷ niệm bên sông Hàn Đà Nẵng, tượng đồng Phan Châu trinh giữa sân trường  nơi anh từng lên bục giảng cầm viên phấn trắng mà bụi trắng rồi sẽ vương mãi mái tóc anh bềnh bồng. Sắc màu Đỗ Toàn mang vào tác phẩm hội họa còn đó tím Huế, xanh biển và chút xám đơn lẻ trong tâm tưởng loài cây trút lá....” 


                                      

     Cũng như phần lớn thế hệ học trò xuất thân từ trường trung học Phan Châu Trinh trước 1975, dù trực tiếp học ông hay không, chúng tôi cũng đều hết mực ngưỡng mộ phong cách điềm đạm mà lại rất nghệ sĩ của ông. Từ giọng nói đầm ấm đến cách cầm viên phấn trên tay, họa sĩ Đỗ Toàn luôn tạo sức thu hút hấp dẫn, vừa chuẩn mực lại vừa như vượt khỏi khuôn khổ mô phạm, giáo điều. Hình ảnh của ông thời dạy học từng khắc họa trong ký ức của một đồng nghiệp:” Người hoạ sĩ tóc bềnh bồng như tuyết/ Dáng phong sương vẫn vẻ Đỗ Toàn xưa...”(Trần Hoan Trinh).

   Vào những ngày đầu thành phố Đà Nẵng vừa giải phóng, để đáp ứng kịp thời nhu cầu thông tin tuyên truyền, cùng với nhiều họa sĩ chuyên nghiệp và kể cả nghiệp dư, Đỗ Toàn có mặt ở Khu triển lãm văn hóa Quảng Nam Đà Nẵng (sau là Trung tâm Văn hóa triển lãm Đà Nẵng). Ông đã tham gia đóng góp phần lớn trong quá trình thể hiện thi công tượng Bác Hồ và cụm tượng Quảng Nam trung dũng kiên cường, đi đầu diệt Mỹ tại đây.

     Từ năm 1985 trở về sau, Đỗ Toàn thường về các vùng nông thôn đất Quảng để sáng tác và thi công các tượng đài. Cũng chính vào giai đoạn này, do đời sống tình cảm trải qua những biến động lớn, đầy trắc trở, nên ông làm rất nhiều thơ. Trong đó, Trường ca Rosa của ông có nhiều đoạn được thân hữu yêu chuộng  và thường ngâm nga:


                                       ”hãy bước vào vườn Tagore đi em
                                 vì trên đời không gì bằng tình yêu và sự chết
                                                         tình yêu
                                           tôi dâng cho em tràn đầy
                                 sự chết em hoàn toàn miên viễn trong tôi

                                                      Có thể nói 
                                      em thiên thể rớt xuống đời tôi
                               tốc độ siêu nhiên chẳng cần điều chỉnh
                                                 lồng ngưc vỡ toang
                                                 máu hồng tuôn chảy
                                                      Có thể nói
                                         hoa hướng dương bắt đầu nở
                                       em, mặt trời sao cứ ở sau lưng
                                      em, mặt trời động vọng suốt đời tôi                                                                                                         ...”
       Sau những tháng năm phong trần, lận đận, rồi những ngày tháng bình yên cũng đến với Đỗ Toàn. Ấy là vào thời điểm giữa năm 1999, ông trúng được vài công trình lớn, giải quyết được nhiều khúc mắc khó khăn của gia đình, hầu như buổi sáng nào ông cũng thường đến ngồi tán gẩu với chúng tôi ở một quán cà phê bình dân trên ngã tư cạnh trường Phan Châu Trinh. Bất chợt, một lần thấy vắng ông, mới hay tin vào đêm trước đó, ông đã đột quỵ và liệt bán thân.

     Thời gian Đỗ Toàn nằm bệnh, tôi và nhà văn Nguyễn Văn Xuân (bấy giờ vẫn còn rất mạnh khỏe) thường đến thăm ông. Mỗi lần nghe thầy Xuân nói đùa: " Cha ni cái chi cũng chết hết rồi, chỉ còn một cái... vẫn sống”, dù không còn nói thành lời, nhưng ông vẫn gắng gượng rướn phần còn lại của cơ thể bày tỏ sự vui vẻ hưởng ứng.              

     Trước lúc Đỗ Toàn vĩnh viễn ra đi, một lần nhóm anh em thân hữu đã thuê một chuyến taxi chạy vòng quanh Đà Nẵng để ông ngắm nhìn những đổi thay của thành phố và kể cả những cảnh quan đầy kỷ niệm có phần đóng góp bàn tay tài hoa của ông như Đài tưởng niệm 2-9, trường trung học Phan Châu Trinh... Và đó là lần cuối cùng người ta thoáng  bắt gặp trên môi ông nụ cười mãn nguyện...

                                           
                                 
 

Box:

Cụ Phan là một lãnh tụ phong trào Duy Tân, trong chân dung của cụ tôi xin bộc bạch một điều mà 30 năm qua tôi giấu kín. Khi tạc đến bộ ria mép của cụ - các cụ đời xưa để ria mép thương hay vuốt xuống. Trong chân dung của cụ tôi lại cuốn lên như râu của các ngài bá tước (Moustache). Tôi bỗng thích thú thầm và một niềm vui sướng dâng trào, bởi vì cụ Phan là một mẫu hình tiên phong trong phong trào cắt tóc ngắn mặc đồ Tây. Tôi cũng mạo muội làm một cuộc cách tân nhỏ trong phong trào Duy Tân của cụ. Đến nay, nếu cụ sống trở lại chắc cụ gõ lên đầu tôi một trăm gậy, xong cụ sẽ cho tôi một chầu nhậu bia Sông Hàn chết bỏ.

     ...Từ đó, hình ảnh cụ Phan cứ ám ảnh tôi cho đến đầu năm 1975. Thời kỳ này có chương trình khuếch trương đang hoạt động tại miền Trung, tôi cùng nhà văn Nguyễn Văn Xuân đề xướng dựng tượng lớn của cụ tại đường Độc Lập (nay là Trần Phú). Ngôi tượng cao 3 mét 50 đã hoàn thành ở phần nghiên cứu đất sét, đang chuẩn bị chuyển chất liệu bằng bê tông cốt thép. Phần công viên cây cảnh do cảng Đà nẵng phụ trách. Đến ngày 29/3, Đà Nẵng giải phóng, tôi phải bỏ dỡ công trình.

        Họa sĩ Đỗ Toàn (Tôi tạc tượng cụ Tây Hồ,Tạp chí Đất Quảng,  tháng 9-10/1992)

Bài viết khác
Phan Châu Trinh
Video
 
Hình ảnh
Copyright © 2011 Ban liên lạc cựu học sinh Phan Châu Trinh (Đà Nẵng). Designed by thietkewebsitevn.net